CHUONG I


ESTE – LIPIT
A. TÓM TẮT KIẾN THỨC
I. ESTE
1) Khái niệm về este:
Este là dẫn xuất của axit cacboxylic: Khi thay nhóm OH ở nhóm cacboxyl của axit cacboxylic bằng nhóm OR thì được este.
Este đơn chức có CTCT: R − C − O − R’ ( với R, R’ là gốc hiđrocacbon no, không no hoặc thơm
O trừ trường hợp este của axit fomic có R là H )
hay CxHyO2
Este tạo thành từ axit cacboxylic no đơn chức mạch hở và ancol no đơn chức mạch hở có công thức phân tử : CnH2n+1COOCmH2m+1 hay CaH2aO2 ( trong đó
)
Tên este: Tên gốc R’ + tên anion gốc axit (đuôi at)
VD: HCOOC2H5 : etyl fomiat; C6H5COOCH3 : metyl benzoat
CH3COOCH=CH2: vinyl axetat; CH2=CHCOOCH3: metyl acrylat
2) Tính chất hoá học
* Phản ứng ở nhóm chức:
- Phản ứng thuỷ phân trong môi trường axit (phản ứng nghịch với phản ứng este hoá)
RCOOR’ + H2O
RCOOH + R’OH
- Phản ứng thuỷ phân trong môi trường kiềm (phản ứng xà phòng hoá): phản ứng một chiều
RCOOR’ + NaOH
RCOONa + R’OH
* Phản ứng ở gốc hiđrocacbon:
- Phản ứng cộng vào gốc không no:
CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOCH3 + H2
CH3(CH2)16COOCH3
Metyl oleat metyl stearat
- Phản ứng trùng hợp:
nCH2=CH−C−O−CH3
(−CH−CH2−)n

metyl acrylat poli (metyl acrylat)
3) Điều chế:
a, Điều chế este từ phản ứng este hoá :
RCOOH + R’OH
RCOOR’ + H2O
b, Riêng : CH3COOH + CH≡CH
CH3COOCH=CH2
II. LIPIT
1) Khái niệm và phân loại
- Lipit là những hợp chất hữu cơ có trong tế bào sống, không hoà tan trong nước nhưng tan trong các dung môi hữu cơ không phân cực như ete, clorofom, xăng, dầu…

- Lipit bao gồm chất béo, sáp, steroit, photpholipit,…hầu hết chúng đều là các este phức tạp.
- Chất béo (triglixerit hay triaxylglixerol) là trieste của glixerol với các axit béo ( axit đơn chức, mạch dài , không nhánh )
Công thức cấu tạo chung của chất béo:
R1, R2, R3 giống nhau hoặc khác nhau



2) Tính chất hoá học
a, Phản ứng thuỷ phân trong môi trường axit
R1COOH
+ 3H2O
+ R2COOH
R3COOH

b, Phản ứng xà phòng hoá
R1COONa
+ 3NaOH
+ R2COONa

R3COONa
( xà phòng )
c, Phản ứng hiđro hoá
(C17H33COO)3C3H5 + 3H2
(C17H35COO)3C3H5
triolein (lỏng) tristearin (rắn)
III.CHẤT GIẶT RỬA
1.Chất giặt rửa: Là những chất khi dùng cùng với nước thì có tác dụng làm sạch các chất bẩn bám trên các
vật rắn mà không gây ra phản ứng hoá học với các chất đó.
2.Xà phòng
- Thành phần chính của xà phòng là các muối natri (hoặc kali) của axit béo, thường là natri stearat
(C17H35COONa), natri panmitat (C15H31COONa), natri oleat (C17H33COONa),…
- Sản xuất:
+ Đun chất béo với dung dịch kiềm trong các thùng kín ở nhiệt độ cao
(RCOO)3C3H5 + 3NaOH
3 RCOONa + C3H5(OH)3
+ Oxi hoá parafin của dầu mỏ nhờ oxi không khí, ở nhiệt độ cao, có muồi mangan xúc tác, rồi trung hoà axit
sinh ra bằng NaOH:
R−CH2−CH2−R’
R−COOH + R’−COOH
R−COONa + R’−COONa
- Ưu điểm: không gây hại cho da, cho môi trường
- Nhược điểm: khi dùng với nước cứng ( có chứa nhiều ion Ca2+ và Mg2+) thì các muối canxi stearat, canxi
panmitat,…sẽ kết tủa làm giảm tác dụng giặt rửa và ảnh hưởng đến chất lượng vải sợi.
3.Chất giặt rửa tổng hợp
- Là những hợp chất không phải là muối natri (hoặc kali) của các axit béo, nhưng có tính năng giặt rửa như xà phòng, được tổng hợp từ các sản phẩm của dầu mỏ.
VD: CH3(CH2)10−CH2−O−SO3 Na ( natri lauryl sunfat)
CH3(CH2)10−CH2−C6H4−O−SO3 Na ( natri đođexylbenzensunfonat )
-Ưu điểm: dùng được với nước cứng
-Nhược điểm: có hại cho da khi giặt bằng